AI-geletterdheid betekent dat medewerkers die met AI werken genoeg weten en kunnen om het verantwoord te gebruiken. Artikel 4 van de AI-verordening verplicht aanbieders en gebruiksverantwoordelijken sinds 2 februari 2025 om daar maatregelen voor te nemen. Na de digitale omnibus gaat het om bevorderen, niet om een gegarandeerd niveau. Een verplichte AI-cursus of een verplicht certificaat bestaat niet.
Het belangrijkste in het kort
- Artikel 4 geldt voor elke organisatie die AI ontwikkelt of beroepsmatig gebruikt, ongeacht het risico. Een bedrijf dat alleen ChatGPT of Microsoft 365 Copilot gebruikt, valt er ook onder.
- De oorspronkelijke tekst vroeg maatregelen om ‘zoveel als mogelijk’ te zorgen voor een toereikend niveau. Sinds Verordening (EU) 2026/1744 gaat het om maatregelen om AI-geletterdheid te bevorderen, zonder garantie per persoon.
- De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) adviseert een meerjarig actieplan in vier stappen: identificeren, doel bepalen, uitvoeren en evalueren.
- Volgens de AP hoeft u het niveau niet per medewerker te meten en hoeft niemand een certificaat te halen. Leg wel vast wat u doet en waarom.
- Ook ingehuurde krachten en dienstverleners die namens u AI gebruiken, horen in uw aanpak.
Wat is AI-geletterdheid volgens de wet?
Artikel 3, punt 56, van de AI-verordening omschrijft AI-geletterdheid als de vaardigheden, kennis en het begrip waarmee aanbieders, gebruiksverantwoordelijken en betrokkenen AI-systemen geïnformeerd kunnen inzetten en zich bewust worden van de kansen, risico’s en mogelijke schade. Het gaat dus niet alleen om ‘goed prompten’. Weten wat er mis kan gaan, hoort er net zo goed bij.
De oorspronkelijke Nederlandse tekst van artikel 4 luidde: aanbieders en gebruiksverantwoordelijken ‘nemen maatregelen om, zoveel als mogelijk, te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid’ bij hun personeel en anderen die namens hen AI-systemen gebruiken. Daarbij telden technische kennis, ervaring, opleiding, de context van gebruik en de mensen op wie het systeem wordt toegepast. Waar artikel 4 in het geheel past, leest u in onze uitleg over de AI-verordening.
Hulp nodig met cloud?
Plan een gratis 30-minuten gesprek met een van onze cloud-specialisten. We analyseren uw behoefte en geven concrete aanbevelingen — geheel vrijblijvend.
Wat veranderde de digitale omnibus aan artikel 4?
De digitale omnibus, Verordening (EU) 2026/1744, is sinds 27 juli 2026 van kracht en herschreef artikel 4. In het kort, stand oktober 2026:
- De plicht blijft. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken nemen maatregelen om de AI-geletterdheid te bevorderen van hun personeel en anderen die namens hen AI-systemen bedienen of gebruiken.
- Geen gegarandeerd niveau. Een ‘toereikend’ niveau hoeft niet meer te worden gegarandeerd, en voor geen enkele persoon is een specifiek niveau vereist.
- Ondersteuning van overheden. De Commissie en de lidstaten ondersteunen AI-geletterdheid, met aandacht voor het mkb.
- Hoog-risico blijft apart. Wie hoog-risico-AI gebruikt, moet het menselijk toezicht onder artikel 26 nog steeds opdragen aan mensen met de nodige bekwaamheid, opleiding en bevoegdheid.
Lees de gewijzigde formulering in de geconsolideerde tekst en niet alleen in samenvattingen, want toezichthouders toetsen aan de exacte woorden. In de praktijk verkleint de nieuwe tekst het risico dat u wordt afgerekend op een onbepaalde norm. Niets doen mag nog steeds niet. Een organisatie die generatieve AI uitrolt naar honderden medewerkers zonder beleid, uitleg of training, kan moeilijk aantonen dat zij AI-geletterdheid heeft bevorderd. Wilt u snel zien waar u staat? Met een gratis scan van uw AI governance beoordeelt u AI-geletterdheid samen met beleid, overzicht en toezicht.
Wat zegt de Autoriteit Persoonsgegevens over AI-geletterdheid?
De AP, die in Nederland al sinds 2023 coördinerend toezichthouder op algoritmes is, publiceerde twee handreikingen: ‘Aan de slag met AI-geletterdheid’ (begin 2025) en ‘Verder bouwen aan AI-geletterdheid’ (oktober 2025). Op haar themapagina over AI-geletterdheid schrijft de AP: ‘Welke maatregelen dat precies zijn, staat niet in de wet.’ Zij raadt aan er een prioriteit van te maken en het strategisch aan te pakken met een meerjarig actieplan.
Een belangrijke kanttekening: beide handreikingen verschenen vóór de omnibus en spreken nog van ‘zorgen voor’ AI-geletterdheid. De aanpak blijft bruikbaar, maar de juridische norm is sinds juli 2026 iets anders geformuleerd. In het concept van de Uitvoeringswet AI-verordening worden de AP, de AFM en DNB aangewezen als toezichthouders op artikel 4; die wet is per oktober 2026 nog niet aangenomen. Meer daarover in toezicht op de AI-verordening in Nederland.
Het actieplan van de AP in vier stappen
| Stap | Wat u doet | Voorbeeld |
|---|---|---|
| 1. Identificeren | Inventariseer welke AI-systemen u gebruikt, met welke risico’s, en wie ermee werkt. Het AVG-verwerkingsregister is een goed vertrekpunt. Een nulmeting, bijvoorbeeld een korte enquête, geeft het beginniveau. | Een projectleider zet alle AI-toepassingen van een logistiek bedrijf op een rij, inclusief de planningssoftware met AI-module en de chatbot op de website. |
| 2. Doel bepalen | Stel doelen en prioriteiten vast op basis van risico en rol. Wie met risicovollere systemen werkt, heeft meer kennis nodig. | Recruiters die een HR-selectietool gebruiken, krijgen een hoger doel dan collega’s die alleen teksten laten samenvatten. |
| 3. Uitvoeren | Voer maatregelen uit: training, een visie- of cultuurdocument, een AI-gebruiksbeleid, en een verantwoordelijke (bijvoorbeeld een AI-officer). | Een gemeente publiceert ‘Hoe gaan wij om met AI?’ en koppelt er rolgerichte sessies aan. |
| 4. Evalueren | Beoordeel resultaten en verbeterpunten, en houd interne documentatie bij. AI-geletterdheid is volgens de AP geen einddoel maar een doorlopend proces. | Na een jaar vergelijkt de organisatie de nulmeting met een nieuwe meting en past ze het programma aan. |
Als randvoorwaarden noemt de AP een plan dat op bestuurlijk niveau is vastgesteld, budget, vastgelegde verantwoordelijkheid en regie, en vaste momenten voor voortgang en verantwoording. In ‘Verder bouwen’ benadrukt zij bovendien dat er geen verplichting is om het niveau per individu te meten of certificeringen te halen, en dat de aanpak ook moet gelden voor mensen die namens de organisatie AI gebruiken, zoals personeel van een ingehuurde partij.
Welke AI-cursus is verplicht?
Geen enkele specifieke. Wie zoekt op ‘ai cursus’ vindt een groot aanbod, van korte e-learnings tot meerdaagse opleidingen, maar de wet schrijft geen syllabus, aantal uren of examen voor. Wat telt, is of de maatregelen passen bij wie welke AI gebruikt, waarvoor en met welk risico. Een gratis basiscursus zoals de Nationale AI-cursus kan een prima eerste laag zijn voor medewerkers zonder voorkennis, maar dekt niet uw eigen tools, regels en risico’s. Daarvoor is aanvullende, organisatiespecifieke uitleg nodig.
In de praktijk werkt een opbouw in drie lagen:
- Basis voor iedereen die AI gebruikt: wat AI wel en niet is, welke tools zijn toegestaan, welke gegevens er nooit in mogen, hoe u output controleert en bij wie u terechtkunt.
- Verdieping per rol voor mensen van wie het werk of de beslissingen op AI leunen, of die AI kiezen, inrichten of bouwen.
- Diepgaande bekwaamheid voor wie menselijk toezicht houdt op hoog-risico-AI; dat eist artikel 26 apart.
Uw AI-gebruiksbeleid is het logische anker voor de basislaag. Hoe u dat beleid opbouwt, leest u in AI-gebruiksbeleid opstellen.
Een programma per rol
| Rol | Wat zij moeten weten | Mogelijke vorm |
|---|---|---|
| Alle medewerkers met AI-tools (bijvoorbeeld bij een Copilot-uitrol) | Toegestane tools; verboden invoer zoals persoonsgegevens en vertrouwelijke stukken; hallucinaties en controle; AI-content herkenbaar maken; incidenten melden | Korte e-learning bij indiensttreding en bij introductie van een tool, één A4 met spelregels, jaarlijkse opfrisser |
| Leidinggevenden | Wanneer AI-ondersteunde beslissingen menselijke beoordeling vragen; te veel vertrouwen herkennen; escalatie | Workshop met scenario’s uit het eigen team |
| Directie en raad van commissarissen | Rollen en risicoklassen; risicobereidheid; boetes; eindverantwoordelijkheid; belangrijke datums | Briefing, te herhalen als het risicobeeld verandert |
| HR en werving | Waarom AI bij werving hoog-risico is; bias; informeren van kandidaten, werknemers en ondernemingsraad; menselijk toezicht | Sessie van een dagdeel plus training op de specifieke tool |
| Klantenservice met een chatbot | Melden dat de klant met AI praat; wanneer een mens overneemt; klachten over AI-antwoorden | Korte module en werkinstructie in het ticketsysteem |
| Ontwikkelaars, data en IT | Aanbieder of gebruiksverantwoordelijke; datagovernance; testen, logging en monitoring; markering van gegenereerde content | Technische workshops en code-reviews |
| Inkoop, juridisch en compliance | Vragen aan leveranciers, contractclausules, overlap met de AVG | Workshop plus checklists in het inkoopproces |
Hoe toont u AI-geletterdheid aan?
Een certificaat is niet nodig, maar als een toezichthouder vraagt wat u hebt gedaan, is ‘we hebben een mail gestuurd’ te mager. Een licht maar geloofwaardig dossier bevat:
- een kort plan: doelgroepen, inhoud per groep, frequentie, eigenaar;
- de koppeling met uw AI-overzicht, zodat zichtbaar is dat de inhoud het risico volgt;
- deelname- en voltooiingsregistraties;
- het vastgestelde AI-gebruiksbeleid en de lijst met toegestane tools;
- een evaluatie per jaar, met wat u hebt aangepast.
Een Nederlands voorbeeld laat zien waarom dit loont. In haar advies over Microsoft 365 Copilot bij de gemeente Haarlemmermeer, gepubliceerd in juli 2026, noemde de AP het voldoende opleiden van medewerkers expliciet als maatregel die de gemeente moest nemen voordat zij Copilot rechtmatig kon inzetten. AI-geletterdheid en AVG-naleving lopen dus in elkaar over; zie ook AI-verordening en AVG.
Veelgestelde vragen over AI-geletterdheid
Is AI-geletterdheid verplicht voor elk bedrijf?
Voor elk bedrijf dat AI-systemen ontwikkelt of beroepsmatig gebruikt wel. Artikel 4 geldt sinds 2 februari 2025 voor aanbieders en gebruiksverantwoordelijken, los van het risiconiveau. Ook als u alleen Copilot of ChatGPT gebruikt, moet u maatregelen nemen om de AI-geletterdheid van uw mensen te bevorderen. Hoe uitgebreid, hangt af van uw tools, de risico’s en de rollen.
Moeten medewerkers een AI-cursus volgen of een certificaat halen?
Nee. De wet schrijft geen cursus, examen of certificaat voor, en de AP schrijft dat er geen verplichting is om het niveau per persoon te meten. Training is wel de meest gebruikte maatregel. Kies een vorm die past bij de rol: een korte basismodule voor iedereen, verdieping voor wie op AI-output beslist.
Wat is het verschil tussen het oude en het nieuwe artikel 4?
Het oude artikel vroeg maatregelen om zoveel als mogelijk te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid. Na de digitale omnibus vraagt artikel 4 maatregelen om AI-geletterdheid te bevorderen, zonder een specifiek niveau voor iemand te garanderen. De plicht bestaat nog steeds; de norm is minder absoluut geformuleerd.
Wie houdt in Nederland toezicht op AI-geletterdheid?
In het concept van de Uitvoeringswet AI-verordening zijn dat de Autoriteit Persoonsgegevens, de AFM en DNB, elk binnen hun domein. Per oktober 2026 is die wet nog niet aangenomen. De AP geeft wel al richting met haar handreikingen ‘Aan de slag met AI-geletterdheid’ en ‘Verder bouwen aan AI-geletterdheid’.
Vallen uitzendkrachten en externe partijen ook onder artikel 4?
Ja, voor zover zij namens uw organisatie AI-systemen bedienen of gebruiken. Denk aan gedetacheerden, freelancers of een externe klantenservice. De AP noemt dit expliciet. Regel in contracten wie voor hun AI-geletterdheid zorgt en laat ze uw AI-gebruiksbeleid kennen.
Leg de basis voor AI-geletterdheid in 40 minuten
Het AI-gebruiksbeleid is voor de meeste medewerkers het eerste en vaak enige document over AI dat zij lezen. Met de gratis AI-beleid- en governancescan van Opsio beantwoordt u in veertien stappen, in ongeveer 40 minuten, vragen over uw AI-gebruik. Zodra u verzendt, worden vier documenten opgesteld op basis van uw antwoorden: een AI-gebruiksbeleid, een AI governance-raamwerk, een checklist voor de beoordeling van AI-leveranciers en een sjabloon voor AI-risicoanalyse, met een volwassenheidsbeeld over tien domeinen. De vragen zijn in het Nederlands; de documenten ontvangt u in het Engels als bewerkbare Word-bestanden. Gratis, vrijblijvend, en de bestanden zijn van u.
Dit artikel is algemene informatie, geen juridisch advies. Raadpleeg de geconsolideerde tekst van Verordening (EU) 2024/1689, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744. Gegevens over de AP-handreikingen en de Nederlandse uitvoeringswet: stand oktober 2026.
Geschreven door
Country Manager, India
Praveena leidt Opsio's activiteiten in India en brengt meer dan 17 jaar sectoroverstijgende ervaring mee op het gebied van AI, productie, DevOps en managed services.
Redactionele richtlijnen: Dit artikel is geschreven door cloudspecialisten en beoordeeld door ons engineeringteam. We herzien het wanneer de technologie of regelgeving waarover het gaat verandert; de datums op deze pagina tonen de laatste update. Opsio is redactioneel onafhankelijk.