AI Act (AI-verordening): wat het is en wat nu al geldt

De AI Act, in het Nederlands de AI-verordening, is de Europese wet die kunstmatige intelligentie reguleert naar risico: sommige toepassingen zijn verboden, voor AI-systemen met een hoog risico gelden strenge eisen en voor chatbots en deepfakes geldt een transparantieplicht. De verordening geldt sinds 1 augustus 2024 en wordt tot 2030 stap voor stap van toepassing.

Het belangrijkste in het kort

• De AI-verordening is Verordening (EU) 2024/1689. Als verordening werkt ze rechtstreeks in Nederland; een Nederlandse wet is alleen nodig voor toezicht en handhaving.
• Al van toepassing: verboden AI-praktijken en AI-geletterdheid (sinds 2 februari 2025), regels voor AI-modellen voor algemene doeleinden (sinds 2 augustus 2025) en de transparantieverplichtingen van artikel 50 (sinds 2 augustus 2026).
• De digitale omnibus, Verordening (EU) 2026/1744, is sinds 27 juli 2026 van kracht. Hij verschoof de hoog-risico-eisen naar 2 december 2027 (bijlage III) en 2 augustus 2028 (bijlage I).
• In Nederland ligt het toezicht straks vooral bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI), naast sectortoezichthouders zoals AFM en DNB. De Uitvoeringswet AI-verordening is per oktober 2026 nog een wetsvoorstel.
• Bijna elke organisatie is gebruiksverantwoordelijke van AI, al is het maar via Microsoft Copilot of een chatbot. Begin met een overzicht van uw AI-gebruik en een AI-beleid voor medewerkers.

Wat is de AI Act precies?

De officiële naam is de verordening artificiële intelligentie; de Rijksoverheid en de toezichthouders spreken van de AI-verordening, in de praktijk zegt iedereen AI Act of EU AI Act. Het gaat om dezelfde wet: Verordening (EU) 2024/1689 in de Nederlandse versie op EUR-Lex. Ze is op 12 juli 2024 gepubliceerd en op 1 augustus 2024 in werking getreden.

De wet reguleert niet de techniek, maar het gebruik ervan. Hetzelfde taalmodel is onschuldig als het vergaderverslagen samenvat en wordt een AI-systeem met een hoog risico zodra een uitzendbureau het cv's laat rangschikken. Daarom begint elke analyse bij de vraag waarvoor een systeem wordt ingezet en welke rol uw organisatie heeft.

Daarnaast moet u twee dingen uit elkaar houden. De verordening is in werking sinds augustus 2024, maar de verplichtingen worden in etappes van toepassing. Wie leest dat "de AI Act is uitgesteld", moet weten dat alleen de hoog-risico-eisen zijn opgeschoven. Wilt u meteen zien welke verplichtingen voor uw organisatie al gelden, dan helpt de gratis AI governance-scan van Opsio: veertien stappen met vragen in het Nederlands, waarna vier governancedocumenten worden opgesteld.

Waar vindt u de AI Act in het Nederlands?

De officiële Nederlandse tekst staat op EUR-Lex, de wettenbank van de EU. Zoek op CELEX-nummer 32024R1689 of gebruik de link hierboven en kies NL als taal. Let op: EUR-Lex toont standaard de tekst zoals die in 2024 is gepubliceerd. De wijzigingen van de digitale omnibus staan in een aparte verordening, Verordening (EU) 2026/1744, tot er een geconsolideerde versie beschikbaar is. Lees de twee teksten dus naast elkaar, zeker bij artikel 4 over AI-geletterdheid en artikel 113 over de toepassingsdatums. De Nederlandse versie gebruikt eigen termen: 'aanbieder' voor provider, 'gebruiksverantwoordelijke' voor deployer en 'AI-model voor algemene doeleinden' voor general-purpose AI.

Voor wie geldt de AI-verordening?

De verordening kent verschillende rollen in de AI-waardeketen. De twee belangrijkste zijn:

• Aanbieder: wie een AI-systeem of AI-model ontwikkelt (of laat ontwikkelen) en onder eigen naam op de markt brengt of in gebruik stelt. Denk aan een softwarebedrijf in Eindhoven dat een selectietool voor recruiters verkoopt.
• Gebruiksverantwoordelijke: wie een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid beroepsmatig gebruikt. In de volksmond heet dat 'gebruiker'. Een gemeente die een chatbot op haar website zet, een bank die een kredietmodel inkoopt en een groothandel die Copilot uitrolt, zijn allemaal gebruiksverantwoordelijke.

Verder zijn er importeurs, distributeurs, gemachtigden en productfabrikanten. Een gebruiksverantwoordelijke kan zelf aanbieder worden, bijvoorbeeld door een hoog-risicosysteem ingrijpend aan te passen of onder eigen merk te verkopen. De wet geldt ook voor partijen buiten de EU als hun AI hier op de markt komt of de output hier wordt gebruikt. Een Amerikaanse leverancier van een HR-tool voor Nederlandse werkgevers valt er dus gewoon onder.

De vier risiconiveaus in vogelvlucht

Daarnaast gelden aparte regels voor aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden, zoals de grote taalmodellen achter ChatGPT, Gemini en Copilot. Die regels raken vooral de modelbouwers, niet de organisaties die zo'n model gebruiken.

Welke datums gelden na de digitale omnibus?

De omnibus heeft het tijdpad voor hoog-risico-AI opgeschoven, maar de rest van de verordening loopt gewoon door. De belangrijkste datums, stand oktober 2026:

De boetes zijn fors: tot 35 miljoen euro of 7 procent van de wereldwijde jaaromzet voor verboden praktijken, tot 15 miljoen euro of 3 procent voor de meeste andere verplichtingen en tot 7,5 miljoen euro of 1 procent voor onjuiste informatie aan toezichthouders. Voor mkb-bedrijven en start-ups geldt het laagste van de twee bedragen.

Wie houdt in Nederland toezicht?

Het kabinet kiest voor een hybride model met tien markttoezichtautoriteiten die elk binnen hun eigen domein toezicht houden. De Autoriteit Persoonsgegevens krijgt verboden AI-praktijken, de transparantieregels en een groot deel van de hoog-risicotoepassingen, zoals AI in werk, onderwijs en bij de overheid. De RDI wordt centraal contactpunt en coördineert samen met de AP. AFM en DNB houden toezicht op AI bij financiële instellingen, inspecties zoals de NVWA en de ILT op AI in producten en infrastructuur. Dit staat in het voorstel voor de Uitvoeringswet AI-verordening, dat van 20 april tot en met 1 juni 2026 in internetconsultatie lag en per oktober 2026 nog niet door het parlement is aangenomen. Alle details, inclusief de rol van het Algoritmeregister van de overheid, leest u in ons artikel over de AI-verordening in Nederland en het toezicht door AP en RDI.

Gidsen in dit cluster

Elke gids gaat dieper in op één onderdeel van de AI-verordening, toegespitst op Nederlandse organisaties.

• AI Act tijdlijn: alle datums van inwerkingtreding tot 2030, en wat er per datum verandert.
• Digitale omnibus en de AI-verordening: wat Verordening (EU) 2026/1744 precies heeft gewijzigd en wat niet.
• Toezicht in Nederland: de Uitvoeringswet AI-verordening, AP, RDI, AFM en DNB.
• AI-geletterdheid: wat artikel 4 vraagt en hoe u een opleidingsplan opzet volgens de handreikingen van de AP.
• FRIA en IAMA: de grondrechteneffectbeoordeling van artikel 27 en hoe het Nederlandse IAMA daarbij helpt.
• Artikel 50 en het AI-label: transparantie voor chatbots, deepfakes en AI-gegenereerde content.
• GPAI: de regels voor AI-modellen voor algemene doeleinden en de praktijkcode.
• AI-verordening en AVG: hoe de twee wetten samenwerken, van DPIA tot geautomatiseerde besluiten.
• Wat is ISO 42001?: de managementsysteemnorm voor AI en wat certificering inhoudt.
• AI Act gap-analyse: stap voor stap bepalen waar uw organisatie staat.
• AI-gebruiksbeleid opstellen: welke onderdelen erin horen, met voorbeeldbepalingen.
• Shadow AI, algoritmeregister en AI-register: hoe u in kaart brengt welke AI er werkelijk wordt gebruikt.
• AI Act checklist: alle stappen in één overzicht.

Waar begint u als Nederlandse organisatie?

1. Breng uw AI-gebruik in kaart. Neem ook ingebouwde functies mee, zoals Copilot in Microsoft 365, AI in uw CRM en de chatbot van uw webshopplatform.
2. Bepaal per systeem uw rol en het risiconiveau. Voor de meeste bedrijven is dat gebruiksverantwoordelijke van systemen met minimaal of beperkt risico, met hier en daar een hoog-risicotoepassing in HR of krediet.
3. Regel wat nu al geldt. Stop verboden toepassingen, neem maatregelen voor AI-geletterdheid en zorg dat chatbots en AI-content aan artikel 50 voldoen.
4. Leg spelregels vast. Een AI-gebruiksbeleid voor medewerkers en een governance-raamwerk met eigenaren en een goedkeuringsproces.
5. Bereid hoog-risicotoepassingen voor. Leverancierscontracten, menselijk toezicht, logging en waar nodig een FRIA kosten maanden. December 2027 is dichterbij dan het lijkt.

Veelgestelde vragen over de AI Act

Wat is de AI Act in het kort?

De AI Act is de Europese AI-verordening, Verordening (EU) 2024/1689. Ze verbiedt een beperkt aantal AI-toepassingen, stelt strenge eisen aan AI-systemen met een hoog risico, verplicht transparantie bij chatbots en deepfakes en regelt de grote AI-modellen. Ook moeten organisaties die AI gebruiken maatregelen nemen voor AI-geletterdheid van hun personeel. De regels gelden in de hele EU, dus ook in Nederland.

Geldt de AI-verordening al in Nederland?

Ja. De verordening werkt rechtstreeks en hoeft niet in Nederlandse wetgeving te worden omgezet. De verboden en de plicht rond AI-geletterdheid gelden sinds 2 februari 2025, de transparantieregels sinds 2 augustus 2026. Wat Nederland nog moet regelen, is wie toezicht houdt en boetes oplegt. Daarvoor dient de Uitvoeringswet AI-verordening, die per oktober 2026 nog in voorbereiding is.

Is de AI Act uitgesteld?

Gedeeltelijk. De digitale omnibus heeft de eisen voor hoog-risico-AI verschoven naar 2 december 2027 en 2 augustus 2028, omdat geharmoniseerde normen en richtsnoeren nog niet klaar waren. De verboden, AI-geletterdheid, de GPAI-regels en artikel 50 zijn niet uitgesteld. De omnibus voegde er zelfs nieuwe verboden aan toe.

Moet een mkb-bedrijf dat alleen ChatGPT of Copilot gebruikt iets doen?

Ja, maar het is overzichtelijk. U bent gebruiksverantwoordelijke en moet maatregelen nemen om de AI-geletterdheid van uw medewerkers te bevorderen. Een kort AI-beleid met goedgekeurde tools en regels over wat er niet in een prompt mag, plus een praktische training, dekt het grootste deel. Daarnaast blijft de AVG gelden zodra er persoonsgegevens in het spel zijn.

Wat is het verschil tussen de AI Act en de AI-verordening?

Er is geen verschil. AI Act en EU AI Act zijn de Engelse benamingen, AI-verordening is de Nederlandse. In de officiële Nederlandse tekst heet de wet de verordening artificiële intelligentie. Overheid en toezichthouders gebruiken meestal AI-verordening; in zoekopdrachten en vakbladen ziet u vaker AI Act. De Nederlandse wettekst vindt u op EUR-Lex onder CELEX-nummer 32024R1689.

Laat uw AI-beleid en governance opstellen

Een goede eerste stap is weten waar u nu staat. Met de gratis scan voor AI-beleid en AI governance beantwoordt u in veertien stappen, ongeveer veertig minuten, vragen over hoe uw organisatie AI gebruikt. Zodra u verzendt, ontvangt u vier documenten die op uw antwoorden zijn gebaseerd: een AI-gebruiksbeleid, een AI governance-raamwerk, een checklist voor de beoordeling van AI-leveranciers en een sjabloon voor AI-risicoanalyse, plus een volwassenheidsbeeld over tien domeinen. De vragen zijn in het Nederlands; de documenten worden in het Engels geleverd als bewerkbare Word-bestanden. Gratis en vrijblijvend, en de bestanden zijn van u. Wilt u daarna hulp bij de uitvoering, dan kunt u terecht bij onze AI governance consulting.

Dit artikel is algemene informatie, geen juridisch advies. Raadpleeg de geconsolideerde tekst van Verordening (EU) 2024/1689, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744. Datums en gegevens over Nederlandse toezichthouders geven de stand van oktober 2026 weer.

Meer uit onze kennisbank: AI Act in Nederland: Uitvoeringswet AI-verordening en toezicht