AI literacy: kompetencje w zakresie AI i szkolenia dla pracowników

AI literacy, czyli w oficjalnym polskim tekście AI Act „kompetencje w zakresie AI”, to obowiązek z art. 4: dostawcy i podmioty stosujące AI muszą podejmować środki wspierające wiedzę i umiejętności pracowników korzystających z AI. Obowiązuje od 2 lutego 2025 r. Digital Omnibus złagodził brzmienie, ale firma nadal potrzebuje szkoleń dopasowanych do ról.

Najważniejsze informacje

• Art. 4 dotyczy każdej firmy, która korzysta z AI zawodowo, niezależnie od poziomu ryzyka. Wystarczy, że pracownicy używają Microsoft 365 Copilot albo ChatGPT.
• Pierwotny tekst wymagał środków „w celu zapewnienia, w możliwie największym stopniu, odpowiedniego poziomu kompetencji w zakresie AI”.
• Po zmianie rozporządzeniem (UE) 2026/1744 art. 4 ujmuje obowiązek jako podejmowanie środków wspierających kompetencje i nie wymaga gwarantowania określonego poziomu u każdej osoby.
• Nie ma obowiązkowego kursu, egzaminu ani certyfikatu. Liczy się program proporcjonalny do ról i ryzyka oraz wewnętrzna dokumentacja.
• W Polsce kontrole prowadzi KRiBSI, której przepisy o kontroli i karach obowiązują od 28 października 2026 r.

Co to jest AI literacy według AI Act?

Art. 3 pkt 56 definiuje kompetencje w zakresie AI jako umiejętności, wiedzę oraz zrozumienie, które pozwalają dostawcom, podmiotom stosującym i osobom, na które AI ma wpływ, w przemyślany sposób wdrażać systemy AI oraz mieć świadomość możliwości, ryzyka i szkód, jakie AI może wyrządzić. Definicja jest szersza niż umiejętność pisania promptów. Obejmuje też wiedzę o tym, co może pójść źle: halucynacje, stronniczość, wycieki danych, nadmierne poleganie na wyniku.

Art. 4 stosuje się od 2 lutego 2025 r., razem z zakazanymi praktykami z art. 5. W pierwotnym brzmieniu z polskiej wersji rozporządzenia 2024/1689 dostawcy i podmioty stosujące „podejmują środki w celu zapewnienia, w możliwie największym stopniu, odpowiedniego poziomu kompetencji w zakresie AI” wśród personelu i innych osób zajmujących się działaniem i wykorzystaniem systemów AI w ich imieniu. Środki miały uwzględniać wiedzę techniczną, doświadczenie, wykształcenie, kontekst użycia oraz osoby, wobec których systemy są stosowane. Szerszy obraz rozporządzenia zawiera nasz przewodnik po AI Act.

Jak Digital Omnibus zmienił art. 4?

Rozporządzenie (UE) 2026/1744, opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE 24 lipca 2026 r. i obowiązujące od 27 lipca 2026 r., jest przyjętym prawem, a nie projektem. Zmieniło brzmienie art. 4. W skrócie, według stanu na październik 2026 r.:

W praktyce zmiana zmniejsza ryzyko oceny według nieokreślonego standardu „odpowiedniego poziomu”, ale nie zwalnia z działania. Firma, która udostępniła generatywną AI kilku tysiącom pracowników bez polityki, instrukcji i szkoleń, trudno wykaże, że podjęła środki wspierające kompetencje. Dokładne brzmienie zawsze warto sprawdzić w tekście skonsolidowanym, bo to ono będzie stosowane przez organy. Pozostałe zmiany opisuje artykuł Digital Omnibus – co zmienia w AI Act. Szybki sposób na sprawdzenie, gdzie firma jest dziś, to bezpłatna ocena AI governance pod AI Act, która obejmuje kompetencje obok polityki, rejestru narzędzi i nadzoru.

Co mówią wyjaśnienia Komisji Europejskiej?

Najbardziej praktyczne źródło to dokument pytań i odpowiedzi Komisji o kompetencjach w zakresie AI, zaktualizowany po Omnibusie. Najważniejsze wnioski:

• Nie ma jednego modelu ani obowiązkowej formy szkolenia. Program ma odzwierciedlać rolę firmy (dostawca czy podmiot stosujący), ryzyko używanych systemów i przygotowanie ludzi.
• Certyfikat nie jest wymagany i nie ma obowiązku mierzenia wiedzy pracowników. Zalecane jest prowadzenie wewnętrznej dokumentacji szkoleń i innych działań.
• Rozporządzenie nie wymaga powołania konkretnej funkcji, np. „AI officera”.
• „Inne osoby” to także osoby niebędące pracownikami, np. wykonawcy, konsultanci i usługodawcy działający w imieniu firmy.
• Rozsądne minimum to ogólne zrozumienie AI, roli firmy, ryzyk używanych systemów i sposobów ich ograniczania oraz kontekstu prawnego i etycznego.

Komisja prowadzi też repozytorium praktyk z organizacji różnej wielkości. Skopiowanie praktyki nie daje domniemania zgodności, ale to dobre źródło pomysłów na format. Aktualne materiały Komisji są dostępne na stronie Komisji Europejskiej o ramach regulacyjnych AI.

Szkolenie AI dla pracowników: jakie są wymagania?

Ściśle rzecz biorąc, AI Act nie określa programu, liczby godzin ani formy szkolenia. Oczekuje środków proporcjonalnych do tego, kto, jakiej AI, do czego i z jakim ryzykiem używa. W praktyce oznacza to trzy warstwy:

1. Podstawy dla wszystkich korzystających z AI w pracy: czym AI jest i czym nie jest, które narzędzia są zatwierdzone, jakich danych nigdy nie wpisywać, jak sprawdzać wyniki i do kogo zgłaszać problemy.
2. Pogłębienie według ról dla osób, których decyzje lub produkty pracy opierają się na AI, oraz tych, którzy wybierają, konfigurują lub budują rozwiązania AI.
3. Kompetencje eksperckie dla osób sprawujących nadzór ludzki nad systemami wysokiego ryzyka, czego osobno wymaga art. 26.

Naturalną kotwicą dla pierwszej warstwy jest polityka korzystania z AI. Jak ją napisać, pokazuje wzór polityki korzystania z AI z przykładowymi zapisami.

Program kompetencji w zakresie AI według ról

Poniższa tabela to punkt wyjścia. Warto dopasować ją do narzędzi faktycznie używanych w firmie, dlatego najpierw potrzebny jest spis zastosowań AI, opisany w tekście o shadow AI i rejestrze systemów AI.

Jak dokumentować szkolenia AI, by obronić się na kontroli?

Rozporządzenie nie wymaga certyfikatów, ale firma powinna umieć pokazać, co zrobiła i dlaczego. Wystarczy prosta, aktualna dokumentacja:

• mapa ról i narzędzi AI z przypisanym poziomem szkolenia;
• materiały szkoleniowe z datą i wersją;
• lista obecności lub raport ukończenia e-learningu;
• polityka korzystania z AI z potwierdzeniem zapoznania się;
• notatka z uzasadnieniem, dlaczego zakres jest proporcjonalny do ryzyka;
• plan odświeżania wiedzy, np. przy nowym narzędziu lub zmianie przepisów.

Kto sprawdzi kompetencje w zakresie AI w Polsce?

Organem nadzoru rynku jest Komisja Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji (KRiBSI), powołana ustawą z dnia 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji (Dz.U. 2026 poz. 1003). Przepisy o kontroli, postępowaniu i karach stosuje się od 28 października 2026 r. Ustawa wprost odnosi się do kompetencji: przewodniczący KRiBSI określa w zarządzeniu sposób i metody sprawdzania poziomu wiedzy i kompetencji podmiotów kontrolowanych (art. 25 pkt 3), a coroczne sprawozdanie dla Sejmu ma zawierać informacje o ogólnym poziomie wiedzy i kompetencji kontrolowanych firm (art. 26 ust. 2 pkt 2). KRiBSI prowadzi też działania edukacyjne i informacyjne. Szczegóły zawiera artykuł o ustawie o systemach sztucznej inteligencji i KRiBSI.

Za naruszenie art. 4 AI Act nie przewiduje osobnej stawki kary. Brak takich środków może jednak mieć znaczenie przy ocenie innych naruszeń, na przykład gdy pracownik użył narzędzia w sposób zakazany albo bez wymaganego nadzoru człowieka.

Najczęściej zadawane pytania

Czy szkolenie z AI Act jest obowiązkowe dla pracowników?

AI Act nie nakazuje konkretnego kursu ani egzaminu. Wymaga jednak, by firma podejmowała środki wspierające kompetencje w zakresie AI osób, które w jej imieniu korzystają z AI. Szkolenie dopasowane do roli, polityka korzystania z AI i dokumentacja tych działań to najprostszy sposób, by wykazać, że obowiązek z art. 4 jest realizowany.

Czy firma, która używa tylko ChatGPT lub Copilota, musi coś robić?

Tak. Art. 4 dotyczy wszystkich podmiotów stosujących systemy AI, także tych, które korzystają wyłącznie z gotowych narzędzi. Wystarczy rozsądny zakres: krótkie szkolenie podstawowe, jasne zasady, jakich danych nie wolno wpisywać, sposób weryfikowania wyników i zapis, kto i kiedy został przeszkolony.

Czy pracownicy muszą zdobyć certyfikat AI literacy?

Nie. Ani AI Act, ani wyjaśnienia Komisji Europejskiej nie wymagają certyfikatów ani formalnego mierzenia wiedzy. Certyfikowane kursy mogą być przydatne w niektórych rolach, ale nie są warunkiem zgodności. Ważniejsze są proporcjonalność programu do ryzyka i możliwość pokazania, co organizacja zrobiła.

Czy obowiązek obejmuje konsultantów i podwykonawców?

Tak, jeśli korzystają z systemów AI w imieniu firmy. Art. 4 mówi o personelu i innych osobach zajmujących się działaniem i wykorzystaniem systemów AI w imieniu dostawcy lub podmiotu stosującego. W praktyce warto zapisać wymagania dotyczące AI w umowach z wykonawcami i udostępnić im politykę korzystania z AI.

Jak często powtarzać szkolenie AI?

Przepisy nie określają częstotliwości. Dobrą praktyką jest szkolenie przy wdrożeniu nowego narzędzia, coroczne odświeżenie podstaw oraz aktualizacja przy zmianie przepisów lub istotnym incydencie. W rolach wysokiego ryzyka, takich jak rekrutacja, przegląd warto robić częściej i powiązać go z przeglądem samego systemu.

Podstawa programu kompetencji w zakresie AI w 40 minut

Każdy program szkoleń AI opiera się na tych samych fundamentach: zatwierdzonych narzędziach, jasnych zasadach korzystania i przypisanej odpowiedzialności. Wystarczy odpowiedzieć na pytania o korzystanie z AI, by odebrać gotową politykę AI w firmie wraz z ramami zarządzania AI, checklistą weryfikacji dostawców i wzorem oceny ryzyka. Ocena Opsio ma 14 kroków i trwa ok. 40 minut, pytania są po polsku, a dokumenty powstają po angielsku jako edytowalne pliki Word. Za darmo i bez zobowiązań. Przy szerszym wdrożeniu wspiera zespół utrzymania i wsparcia AI.

Ten artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na październik 2026 r. Przed podjęciem decyzji należy sprawdzić skonsolidowany tekst rozporządzenia (UE) 2024/1689 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem (UE) 2026/1744 oraz ustawę z dnia 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji (Dz.U. 2026 poz. 1003).